Διεθνές Δικαστήριο της Θάλασσας και Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης: αρμοδιότητα, διαδικασία και το πλαίσιο των ελληνοτουρκικών διαφορών

Του Δρα Δημ. Σταθακόπουλου

Η δημόσια συζήτηση γύρω από την επίλυση των θαλάσσιων διαφορών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο συνοδεύεται συχνά από εννοιολογική σύγχυση, τόσο ως προς το ποιο διεθνές δικαστήριο είναι αρμόδιο όσο και ως προς τον τρόπο με τον οποίο μια διακρατική διαφορά μπορεί να εισαχθεί ενώπιόν του.

Η σύγχυση αυτή εντείνεται από το γεγονός ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο «ανώτατο δικαστήριο» του διεθνούς δικαίου, αλλά δύο βασικοί δικαιοδοτικοί θεσμοί με διαφορετική αποστολή, διαφορετική νομική βάση και διακριτές αρμοδιότητες: το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (International Court of Justice – ICJ) με έδρα τη Χάγη και το Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας (International Tribunal for the Law of the Sea – ITLOS) με έδρα το Αμβούργο.

Γιατί συγχέονται τα δύο δικαστήρια;

Η σύγχυση οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι και τα δύο δικαιοδοτικά όργανα μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να επιληφθούν ζητημάτων θαλάσσιου δικαίου, όπως η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας, Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και λοιπών θαλάσσιων ζωνών.

Ωστόσο, η θεμελιώδης διαφορά τους είναι σαφής:

Το ICJ της Χάγης είναι γενικής διεθνούς δικαιοδοσίας δικαστήριο.

Το ITLOS του Αμβούργου αποτελεί εξειδικευμένο δικαιοδοτικό όργανο, το οποίο ιδρύθηκε στο πλαίσιο της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS).

Η δημόσια και πολιτική ρητορική συχνά απλουστεύει την εικόνα αναφερόμενη γενικά στη «Χάγη», δημιουργώντας την εσφαλμένη εντύπωση ύπαρξης ενός ενιαίου δικαστηρίου. Στην πραγματικότητα, η «Χάγη» αφορά αποκλειστικά το ICJ, ενώ το ITLOS εδρεύει στο Αμβούργο.

Ποιο δικαστήριο είναι αρμόδιο για ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα;

Σε θεωρητικό επίπεδο, τόσο το ICJ όσο και το ITLOS μπορούν να εξετάσουν διαφορές οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών. Η αρμοδιότητά τους όμως δεν είναι αυτόματη, αλλά εξαρτάται από μία κρίσιμη προϋπόθεση του διεθνούς δικαίου: τη συναίνεση των κρατών.

Στην περίπτωση Ελλάδας–Τουρκίας, η συζήτηση επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο στο ICJ της Χάγης, το οποίο αποτελεί τον πιο καθιερωμένο μηχανισμό επίλυσης διακρατικών διαφορών οριοθέτησης.

Η παραπομπή προϋποθέτει ειδική συμφωνία των δύο κρατών, με την οποία:

προσδιορίζεται το αντικείμενο της διαφοράς,

καθορίζεται το νομικό πλαίσιο εξέτασης,

και ενεργοποιείται η δεσμευτική δικαιοδοσία του Δικαστηρίου.

Αντίστοιχα, η προσφυγή στο ITLOS προϋποθέτει αποδοχή της UNCLOS. Το γεγονός ότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης περιορίζει ουσιαστικά τη δυνατότητα αυτόματης υπαγωγής της διαφοράς στο συγκεκριμένο δικαιοδοτικό όργανο.

Παράλληλα, το διεθνές δίκαιο προβλέπει και έναν τρίτο μηχανισμό: τη διαιτησία βάσει του Παραρτήματος VII της UNCLOS, η οποία λειτουργεί ως εναλλακτική διαδικασία επίλυσης διαφορών όταν δεν υπάρχει συμφωνία για δικαστική επίλυση.

Πώς ένα κράτος οδηγείται σε διεθνές δικαστήριο

Σε αντίθεση με τα εσωτερικά έννομα συστήματα, το διεθνές δίκαιο δεν διαθέτει υποχρεωτική και καθολική δικαιοδοσία. Κανένα κράτος δεν μπορεί να υποχρεωθεί να δικαστεί χωρίς τη συναίνεσή του.

Η παραπομπή μιας διακρατικής διαφοράς μπορεί να γίνει μέσω τριών βασικών οδών:

Ειδική συμφωνία (συνυποσχετικό)

Τα κράτη συμφωνούν εκ των προτέρων να παραπέμψουν συγκεκριμένη διαφορά και δεσμεύονται από την απόφαση.

Προαιρετική αποδοχή δικαιοδοσίας

Ορισμένα κράτη έχουν αποδεχθεί εκ των προτέρων τη δικαιοδοσία του ICJ υπό συγκεκριμένους όρους.

Διεθνείς συνθήκες με υποχρεωτικούς μηχανισμούς επίλυσης.

Η UNCLOS αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς προβλέπει υποχρεωτικές διαδικασίες επίλυσης διαφορών.

Η δικονομία ενώπιον ICJ και ITLOS:

Η διαδικασία ενώπιον των δύο δικαστηρίων ακολουθεί εν πολλοίς κοινή δομή.

Αρχικά κατατίθεται η προσφυγή ή το συνυποσχετικό, στο οποίο καθορίζεται το αντικείμενο της διαφοράς. Ακολουθεί συχνά το στάδιο των προκαταρκτικών ενστάσεων, όπου το εναγόμενο κράτος μπορεί να αμφισβητήσει τη δικαιοδοσία του δικαστηρίου ή το παραδεκτό της υπόθεσης.

Στη συνέχεια εξελίσσεται η γραπτή διαδικασία με την ανταλλαγή εκτενών υπομνημάτων (memorials και counter-memorials), συνοδευόμενων από χάρτες, ιστορικά στοιχεία, γεωγραφικές αναλύσεις και νομική επιχειρηματολογία.

Ακολουθούν οι προφορικές ακροάσεις, όπου οι νομικές ομάδες των κρατών παρουσιάζουν δημοσίως τις θέσεις τους ενώπιον των δικαστών.

Η διαδικασία ολοκληρώνεται με τη διάσκεψη των δικαστών και την έκδοση απόφασης, η οποία λαμβάνεται κατά πλειοψηφία και είναι δεσμευτική για τα εμπλεκόμενα μέρη.

Το ζήτημα της εκτέλεσης των αποφάσεων:

Κομβικό στοιχείο του διεθνούς δικαίου είναι ότι δεν υφίσταται μηχανισμός αναγκαστικής εκτέλεσης αντίστοιχος με τα εθνικά δικαστικά συστήματα. Η συμμόρφωση βασίζεται κυρίως:

στο διεθνές κύρος,

στην πολιτική πίεση,

και στη θεσμική νομιμοποίηση των αποφάσεων.

Η ιδιαιτερότητα της ελληνοτουρκικής περίπτωσης:

Στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών διαφορών, το κεντρικό νομικό ζήτημα αφορά την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Ωστόσο, η δυσκολία δεν είναι αποκλειστικά νομική αλλά πρωτίστως πολιτική.

Τα δύο κράτη δεν συμφωνούν ούτε στο εύρος ούτε στη φύση της διαφοράς που πρέπει να επιλυθεί. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει το ζήτημα ως καθαρά θέμα οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, ενώ η Τουρκία συχνά εισάγει ευρύτερα ζητήματα κυριαρχικών δικαιωμάτων και γεωπολιτικής φύσης.

Αυτό καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη διαμόρφωση ενός κοινού συνυποσχετικού, το οποίο αποτελεί προϋπόθεση για προσφυγή στο ICJ.

Συμπερασματικά, η διεθνής δικαιοσύνη στον τομέα του δικαίου της θάλασσας λειτουργεί αποκλειστικά στη βάση της συναίνεσης των κρατών και όχι της υποχρεωτικής δικαιοδοσίας.

Το ICJ και το ITLOS αποτελούν τους δύο βασικούς πυλώνες του συστήματος, όμως η αρμοδιότητά τους ενεργοποιείται μόνο όταν τα κράτη το επιλέξουν ρητά.

Στην περίπτωση Ελλάδας–Τουρκίας, η «Χάγη» παραμένει το βασικό σημείο αναφοράς, αλλά η δικαστική επίλυση προϋποθέτει προηγουμένως πολιτική συμφωνία ως προς το αντικείμενο της διαφοράς. Η απουσία τέτοιας συμφωνίας, σε συνδυασμό με την κλιμάκωση των θέσεων/ νόμου περί «Γαλάζιας Πατρίδας / Mavi Vatan», καθιστά το ζήτημα ακόμη πιο σύνθετο, τόσο νομικά όσο και γεωπολιτικά.

Militaire News

Ακολουθήστε το newplanet09.gr στο Google News και στο instagram για να ενημερώνεστε για όλα τα τελευταία άρθρα μας.