ΟΔΥΣΣΕΙΑ: «Είναι ένα αντιπολεμικό φιλμ ενάντια στη ξενοφοβία και τον εθνικισμό»

Ο Διευθυντής του FPIF αναλύει την «Οδύσσεια» του Νόλαν, συνδέοντας την αρχαία αφήγηση με τις σύγχρονες διεθνείς συγκρούσεις

Επιμέλεια: Νίκος Μιχαλόπουλος

Έχουν γραφτεί πολλές αναλύσεις και έχουμε διαβάσει αρκετές, σχετικά με την «Οδύσσεια» του Νόλαν και την σχέση της με το σήμερα, την σημερινή γεωπολιτική εικόνα και τις διεθνείς σχέσεις.

Ιδιαίτερη εντύπωση έκανε το άρθρο του John Feffer, το οποίο παρατίθεται παρακάτω μεταφρασμένο στα Ελληνικά.

Ο John Feffer είναι Αμερικανός συγγραφέας, δημοσιογράφος και αναλυτής διεθνών σχέσεων, καθώς και επί σειρά ετών διευθυντής του προγράμματος Foreign Policy In Focus (FPIF).

Έχει εκτενή αρθρογραφία και αναλύσεις για τη διεθνή πολιτική, τους πολέμους, την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την κλιματική αλλαγή, ενώ έχει συγγράψει βιβλία, τόσο πολιτικής ανάλυσης όσο και μυθοπλασίας.

Το άρθρο του « Εμείς Είμαστε οι Επιδρομείς» αποτελεί πολιτικό και πολιτισμικό σχόλιο, με τον Feffer να χρησιμοποιεί την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν ως αφορμή για να ασκήσει κριτική στον πόλεμο, τον εθνικισμό και την ξενοφοβία, συνδέοντας την αρχαία αφήγηση με τις σύγχρονες διεθνείς συγκρούσεις και συγκεκριμένα για τις ΗΠΑ, Ρωσία και Ισραήλ.

Το Foreign Policy In Focus (FPIF) είναι μια γνωστή και βραβευμένη πλατφόρμα πολιτικής ανάλυσης και σχολιασμού της εξωτερικής πολιτικής που λειτουργεί υπό την αιγίδα του Institute for Policy Studies.

Εμείς Είμαστε οι Επιδρομείς

Η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν είναι ένα αντιπολεμικό έπος με μια προειδοποίηση για τους κινδύνους της ξενοφοβίας.

Του Τζον Φέφερ, 29 Ιουλίου 2026

Πριν από περίπου 3.300 χρόνια, στην περιοχή γύρω από τη Μεσόγειο, ο πολιτισμός κατέρρευσε. Αυτό δείχνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα: τη θεαματική εξαφάνιση μιας σειράς ακμαίων πολιτισμών στην Ελλάδα, την Ανατολία και τη Μέση Ανατολή. Τα μινωικά ανάκτορα, με τις εκπληκτικές τοιχογραφίες τους που απεικόνιζαν ακροβάτες να πηδούν πάνω από ταύρους, μετατράπηκαν σε ερείπια. Η Κύπρος, που βρισκόταν στο σταυροδρόμι του πολιτισμού της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, υπέστη μια σειρά από καταστροφικές επιθέσεις. Η ισχυρή Αίγυπτος αποδυναμώθηκε.

Ίσως η πιο διάσημη καταστροφή, ωστόσο, σημειώθηκε στην πόλη της Τροίας, η οποία αποτελούσε μέρος της αυτοκρατορίας των Χετταίων που εκτεινόταν στη σημερινή Τουρκία. Η πτώση της Τροίας είναι, βέβαια, το θέμα των δύο μεγάλων έργων της αρχαίας ελληνικής ποίησης: της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Συντεθειμένα κάποια στιγμή μεταξύ 725 και 675 π.Χ., δηλαδή σχεδόν μισή χιλιετία μετά τα γεγονότα που περιγράφουν, τα έργα που αποδίδονται στον τυφλό ποιητή Όμηρο αφηγούνται τη δεκαετή ελληνική πολιορκία της Τροίας, το ευφυές τέχνασμα που επινόησε ο Οδυσσέας για να εισαγάγει στρατιώτες στην πόλη μέσω του «δώρου» ενός τεράστιου ξύλινου αλόγου, και στη συνέχεια το δεκαετές ταξίδι του Οδυσσέα για να επιστρέψει στη σύζυγο και το παιδί του στην Ιθάκη.

Αυτό που τα έπη δεν περιγράφουν είναι τι απέγιναν τελικά οι κατακτητές μετά τη λεηλασία της Τροίας. Ο μυκηναϊκός πολιτισμός — οι διάσπαρτες ελληνικές πόλεις-κράτη που ενώθηκαν στο τέλος της Εποχής του Χαλκού για να εκστρατεύσουν εναντίον της Τροίας, όπως αφηγείται η Ιλιάδα — είχε την ίδια μοίρα με τη μεγάλη πόλη του Πριάμου και του Έκτορα. Η Αθήνα, η Θήβα, η Πύλος: όλες κατέληξαν σε ερείπια. Μόνο στην εποχή του Ομήρου η Ελλάδα κατάφερε να ανακάμψει.

Οι υπαίτιοι για την κατάρρευση της Τροίας είναι ευρέως γνωστοί. Τι συνέβη όμως με τους άλλους πολιτισμούς; Επιγραφές από την Αίγυπτο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού αναφέρουν έναν μυστηριώδη «λαό της θάλασσας» που λεηλατούσε την περιοχή και κατέστρεφε τις μεγάλες πόλεις της Χαττούσας, της Ουγκαρίτ και της Ασκάλωνας. Οι λαοί της θάλασσας έφτασαν πολύ κοντά στο να καταστρέψουν και τους Αιγυπτίους, αλλά ηττήθηκαν σε δύο επικές μάχες. Αποδυναμωμένη από τον πόλεμο και άλλους παράγοντες, η Αίγυπτος εισήλθε σε περίοδο παρακμής.

Αυτοί οι «λαοί της θάλασσας» κατέχουν κεντρική θέση στη νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, Η Οδύσσεια. Καθώς ο Οδυσσέας προσπαθεί να επιστρέψει στην Ιθάκη, ακούει φήμες ότι αυτοί οι μυστηριώδεις επιδρομείς έχουν θέσει σε συναγερμό όλους τους κατοίκους των παραλίων. Σε μια καθοριστική στιγμή της ταινίας, ο Οδυσσέας καταλήγει σε μια συγκλονιστική συνειδητοποίηση. Αναλογιζόμενος τη λεηλασία της Τροίας και το αιματοβαμμένο ταξίδι της επιστροφής του στην Ιθάκη, αντιλαμβάνεται ότι ο ίδιος και οι υπόλοιποι Έλληνες είναι, στην πραγματικότητα, οι διαβόητοι λαοί της θάλασσας.

Πρόκειται για μια εξαιρετικά ανιστόρητη ερμηνεία του πρωτότυπου κειμένου. Οι Μυκηναίοι Έλληνες, άλλωστε, υπήρξαν και οι ίδιοι θύματα των «λαών της θάλασσας». Η Ιλιάδα, αντί να θρηνεί για την αιματοχυσία, εξυμνεί την ελληνική νίκη επί της Τροίας. Στην Οδύσσεια, ο ομώνυμος ήρωας φαίνεται να μην εκφράζει σχεδόν καμία μεταμέλεια για τον ρόλο του στην καταστροφή της πόλης. Στην πραγματικότητα, δείχνει ελάχιστο ενδιαφέρον για τις συνέπειες οποιασδήποτε από τις πράξεις του — μια αμβλύτητα που σατιρίζεται με εξαιρετική επιτυχία από την καυστική Πηνελόπη στο μυθιστόρημα «A Thousand Ships» της Νάταλι Χέινς.

Όμως ο Νόλαν δεν επιδίωκε ούτε ιστορική ούτε λογοτεχνική ακρίβεια. Εξάλλου, κάτι τέτοιο θα ήταν μάταιο. Δημιουργούσε μια ταινία βασισμένη σε μια ποιητική αναδιήγηση ενός θρύλου, οι λεπτομέρειες του οποίου είχαν ανακατευτεί και εξευγενιστεί από αμέτρητους ραψωδούς στο πέρασμα των αιώνων. Μεγάλο μέρος της αντιπαράθεσης γύρω από την ταινία, που τροφοδοτήθηκε από την «αντι-woke» πολεμική της άκρας δεξιάς, επικεντρώθηκε στις επιλογές των ηθοποιών. Θα έπρεπε ο Νόλαν να είχε επιλέξει έναν Έλληνα ηθοποιό αντί του Ματ Ντέιμον για τον ρόλο του Οδυσσέα; Πώς μπορεί κανείς να επιλέξει ηθοποιό για τη θεά Αθηνά ή ακόμη και για την περίφημη καλλονή Ελένη, που ήταν παιδί ενός θεού και μιας θνητής; Και υπάρχουν άραγε ηθοποιοί με ένα μόνο μάτι στο μέσο του μετώπου τους που θα μπορούσαν να αποδώσουν πειστικά τον ρόλο του Κύκλωπα;

Οι σύγχρονοι ιστορικοί δεν θεωρούν πλέον ότι οι «λαοί της θάλασσας» ήταν οι μόνοι υπεύθυνοι για την παρακμή τόσων ισχυρών κρατικών οντοτήτων. Πιθανότατα ρόλο έπαιξε και η κλιματική αλλαγή, με την ξηρασία να ωθεί ολόκληρες περιοχές στα οικολογικά τους όρια και να αναγκάζει ανθρώπους να στραφούν στη θάλασσα αναζητώντας εύφορη γη. Όμως ο Νόλαν δεν ενδιαφερόταν να δημιουργήσει ένα ντοκιμαντέρ για την κατάρρευση της Τροίας και άλλων πόλεων κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Αντίθετα, εμπνεύστηκε από τα κενά του ιστορικού αρχείου. «Οι λαοί της θάλασσας είναι ουσιαστικά αυτοί οι επιδρομείς που κάποιοι πιστεύουν ότι προκάλεσαν την κατάρρευση του πολιτισμού, αλλά κανείς δεν γνωρίζει τη χαμένη ιστορία τους», δήλωσε ο Νόλαν στο Vulture. «Κανείς δεν ξέρει ποιοι ήταν και δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες γι’ αυτούς. Υπάρχουν πολλές εικασίες».

Όπως κάθε καλός σκηνοθέτης, ο Νόλαν είχε τη δική του ατζέντα. Σχεδιάζοντας ένα επικό αντιπολεμικό φιλμ, μετέτρεψε τον Οδυσσέα από πανούργο τεχνουργό σε έναν άνθρωπο βυθισμένο στις σκέψεις του. Ο εμπνευστής του Δούρειου Ίππου, όπως και ο πρωταγωνιστής του «Oppenheimer» του Νόλαν, αρχίζει να αμφιβάλλει για το μεγάλο τεχνολογικό του επίτευγμα. Ο Οδυσσέας αντικρίζει τον βιασμό και τη λεηλασία της Τροίας, που κατέστησαν δυνατά χάρη στο τέχνασμα του Δούρειου Ίππου, με τρόπο ανάλογο με εκείνον που ο Οπενχάιμερ αναλογιζόταν τις συνέπειες της ατομικής βόμβας, στην ανάπτυξη της οποίας συνέβαλε. Και οι δύο τεχνολογίες χρησιμοποιήθηκαν για να τερματίσουν μακροχρόνιες συγκρούσεις· και οι δύο προκάλεσαν αισθήματα μεταμέλειας στους δημιουργούς τους. Μετά τη ρίψη των ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, ο Οπενχάιμερ εξομολογήθηκε στον πρόεδρο Χάρι Τρούμαν ότι και ο ίδιος, όπως και οι άλλοι επιστήμονες που συμμετείχαν στο Σχέδιο Μανχάταν, είχε αίμα στα χέρια του.

Ο Οδυσσέας του Νόλαν πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα. Κατά τη διάρκεια του δεκαετούς ταξιδιού της επιστροφής, όπως αυτό παρουσιάζεται στην ταινία, θρηνεί όχι μόνο τους άνδρες που έχασε υπό τις διαταγές του, αλλά και τα θύματα της επίθεσης στην Τροία. Στην ταινία, ακόμη και η εξόντωση των μνηστήρων που προσπαθούν να κερδίσουν το χέρι της συζύγου του, της Πηνελόπης, συνδέεται με τη μεταμέλειά του για τις ζωές που χάθηκαν στο παρελθόν. Σε μια σημαντική απόκλιση από το πρωτότυπο κείμενο, ο Νόλαν στέλνει τον πρωταγωνιστή του, στο τέλος της ταινίας, στην εξορία μαζί με τη σύζυγό του, ως πράξη εξιλέωσης για τον θάνατο των συμπολεμιστών του.

Στην ταινία δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην παραβίαση της ξενίας, δηλαδή της υποχρέωσης φιλοξενίας που οφείλει κανείς να επιδεικνύει προς τους ξένους. Αυτός ο θεϊκός νόμος τηρείται από την Πηνελόπη στην Ιθάκη, καθώς φιλοξενεί όλους τους πανούργους μνηστήρες, αν και έπειτα από τόσα χρόνια που εκείνοι τρώνε και πίνουν σε βάρος της οικοδέσποινάς τους, θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι έχει παρέλθει προ πολλού κάθε εύλογο όριο αυτής της φιλοξενίας. Ο Οδυσσέας, από την άλλη πλευρά, παραβιάζει τον ίδιο νόμο με το τέχνασμα του Δούρειου Ίππου, αν και βέβαια σε έναν πόλεμο κάθε κανόνας που επιβάλλει τη φιλοξενία προς ένοπλους αντιπάλους είναι μάλλον αδύνατον να εφαρμοστεί.

Για τους σκοπούς του Νόλαν, ωστόσο, η ξενία αποτελεί το αναγκαίο αντίβαρο στην ξενοφοβία, στο μίσος προς τους ξένους που διαπερνά τη σύγχρονη κουλτούρα. Λίγη περισσότερη ξενία και πολύ λιγότερη ξενοφοβία, υποστηρίζει ο σκηνοθέτης μέσα από το σενάριό του και την πολυπολιτισμική επιλογή των ηθοποιών, ίσως να απέτρεπαν την κατάρρευση του πολιτισμού προς την οποία ο κόσμος φαίνεται να κατευθύνεται. Ο πόλεμος, η απόλυτη παραβίαση της φιλοξενίας απέναντι στους ξένους, δεν παρουσιάζεται στην ταινία ως ευκαιρία για δόξα, αλλά απλώς ως συσσώρευση πτωμάτων και θησαυρών βαμμένων με αίμα.

Ο Νόλαν παραπέμπει ξεκάθαρα στη σημερινή επικαιρότητα. Στο σημερινό διεθνές περιβάλλον, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ρωσία και το Ισραήλ έχουν όλες επικαλεστεί μεγαλεπήβολες αφηγήσεις για να δικαιολογήσουν τις φονικές τους πράξεις. Η Ρωσία ισχυρίζεται ότι υπερασπίζεται τον πολιτισμό της, το Ισραήλ επιδιώκει εκδίκηση για μια αιφνιδιαστική επίθεση και οι Ηνωμένες Πολιτείες αναζητούν το χαμένο τους μεγαλείο. Ως επικίνδυνους επιδρομείς έχουν ταυτοποιήσει τρομοκράτες διαφόρων ειδών: τη Χαμάς, τη Χεζμπολάχ, Βενεζουελάνους που φτάνουν με βάρκες, Ιρανούς μουλάδες, Ουκρανούς ναζί.

Αυτά τα «ηρωικά» έθνη έχουν παράγει αμέτρητες Ιλιάδες από ανακοινώσεις Τύπου, αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και προπαγάνδα που εξυπηρετεί τα δικά τους συμφέροντα. Έναν Οδυσσέα όμως με αυτογνωσία, όπως εκείνον που παρουσιάζει ο Νόλαν, είναι πολύ δύσκολο να βρει κανείς. Οι Ρώσοι διαφωνούντες έχουν καταφύγει στην εξορία. Μόνο λίγοι πολιτικοί τόλμησαν να αντισταθούν στην αμερικανική πολεμική μηχανή. Και σπάνια θα συναντήσει κανείς έναν Ισραηλινό που να αμφισβητεί την αποικιοκρατική νοοτροπία του σιωνισμού. Ένας τέτοιος κόσμος θα είχε πράγματι ανάγκη από περισσότερους ηγέτες που θα παραιτούνταν για να ξεκινήσουν μια παγκόσμια περιοδεία απολογίας.

Ο Νόλαν ολοκληρώνει την ταινία με μια αισιόδοξη νότα για την πτώση και την αναγέννηση των πολιτισμών. Ναι, η Εποχή του Χαλκού θα τελειώσει, όμως στη συνέχεια θα εμφανιστούν ο Όμηρος και, λίγους μόλις αιώνες αργότερα, το μεγαλείο της Αθήνας. Είναι παρήγορο να θυμόμαστε ότι, όσο κι αν οι πολιτισμοί αναδύονται και καταρρέουν, η ιστορία και η ανθρωπότητα συνεχίζουν την πορεία τους.

Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διαφορά: οι αρχαίοι Έλληνες δεν διέθεταν πυρηνικά όπλα. Σήμερα, οι πολιτισμοί μπορούν να εξαφανιστούν όπως ακριβώς εξαφανίστηκε η Τροία. Μόνο που, μετά τον Οπενχάιμερ, υπάρχει το ενδεχόμενο να μην ξαναγεννηθούν ποτέ.

Militaire News

Ακολουθήστε το newplanet09.gr στο Google News και στο instagram για να ενημερώνεστε για όλα τα τελευταία άρθρα μας.