Ανεμογεννήτριες και πράσινη ανάπτυξη- Λεωνίδας Οικονόμου

Λεωνίδας Οικονόμου

Καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Οι ανεμογεννήτριες επανέρχονται σταθερά στη δημόσια συζήτηση με αφορμή τον πιθανό ρόλο τους στις πυρκαγιές των τελευταίων ετών. Ορισμένοι σχολιαστές διακρίνουν ανάμεσα στην στρεβλή και σε μεγάλο βαθμό καταστροφική ανάπτυξή τους στην Ελλάδα και στην τεχνολογία καθαυτή, που θεωρείται ρητά η άρρητα ένα εργαλείο, το οποίο θα μπορούσε να βοηθήσει σημαντικά στην άρση ή την απάμβλυνση του σύγχρονου περιβαλλοντικού αδιεξόδου. Είναι όμως έτσι; Μπορούν οι ανεμογεννήτριες (και γενικότερα οι ΑΠΕ και η πράσινη οικονομία) να συμβάλλουν στο ξεπέρασμα των περιβαλλοντικών προβλημάτων; Είναι δυνατόν να υπάρξει, με τη χρήση τέτοιων καινοτόμων τεχνολογιών, μια διαρκώς αυξανόμενη και ταυτόχρονα οικολογικά βιώσιμη οικονομία;

Οι ανεμογεννήτριες αναδύθηκαν στην δεκαετία του 1970 σαν μια «ήπια» (δημοκρατική, αποκεντρωμένη και περιβαλλοντικά βιώσιμη) τεχνολογία παραγωγής ενέργειας, η οποία αντιπαραβαλόταν στις «σκληρές» προσεγγίσεις όπως τα ορυκτά καύσιμα και η πυρηνική ενέργεια, που ήταν αυταρχικά διευθυνόμενες, ρυπογόνες και μη βιώσιμες. Ο χαρακτήρας μιας τεχνολογίας, ωστόσο, καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό όχι από κάποια εσωτερικά χαρακτηριστικά της, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται εντασσόμενη στα ευρύτερα τεχνολογικά συστήματα και το οικονομικο-πολιτικό σύστημα. Στην Ευρώπη και γενικότερα στη Δύση οι ανεμογεννήτριες μετατράπηκαν σε σύντομο χρονικό διάστημα σε μια «σκληρή» μορφή -«ορυκτοποιήθηκαν», όπως το έθεσε η Sujatha Raman- καθώς πέρασαν στον έλεγχο του μεγάλου κεφαλαίου, μετατράπηκαν σε μια οικονομική δραστηριότητα που ασκείται με κίνητρο το κέρδος και όχι το περιβάλλον ή το καλό της κοινότητας, και ενσωμάτωσαν μη βιώσιμες διαδικασίες και υλικά στην διαδικασία παραγωγής τους.

Αυτό ήταν αναμενόμενο. Όπως έχει τονίσει από νωρίς ο Ζακ Ελύλ, είναι ανώφελο να εξετάζουμε μεμονωμένες τεχνολογίες και πρέπει να αντιληφθούμε το γεγονός ότι οι επιμέρους τεχνικές είναι στενά διασυνδεδεμένες και συγκροτούν ευρύτερα συστήματα. Είναι αυτά τα συνολικά συστήματα που προκαλούν τα περιβαλλοντικά προβλήματα και την κλιματική αλλαγή. Την ίδια στιγμή που αυξάνεται η συμμετοχή των ΑΠΕ στην παραγωγή ενέργειας, η παγκόσμια παραγωγή και χρήση ορυκτών καυσίμων, η παραγωγή πλαστικών, η καταστροφή φυσικών οικοσυστημάτων και γενικότερα οι ρυπογόνες δραστηριότητες εξακολουθούν να μεγεθύνονται. Οι καινοτόμες τεχνολογίες μπορεί να έχουν μια ορισμένη θετική (συνήθως εμβαλωματική) επίδραση, αλλά την ίδια στιγμή εντάσσονται και ενισχύουν το ήδη υπάρχον σύστημα, το οποίο θα πρέπει να αλλάξει με πολύ πιο θεμελιώδεις τρόπους αν πρόκειται να γίνει πραγματικά βιώσιμο.

Η ανάπτυξη των ανεμογεννητριών στην Ευρώπη είναι τμήμα ή έκφραση μιας ευρύτερης πολιτικής και ιδεολογίας (γνωστής με τους όρους «οικολογικός μοντερνισμός», «πράσινη» ή «βιώσιμη ανάπτυξη»), σύμφωνα με την οποία τα οικολογικά προβλήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν χωρίς να αμφισβητηθεί το υπάρχον οικονομικό και πολιτικό σύστημα. Μέσα από την επινόηση και την εφαρμογή νέων πιο αποτελεσματικών και φιλικών προς το περιβάλλον τεχνολογιών, την εμπλοκή των μεγάλων επιχειρήσεων και τη χρησιμοποίηση μηχανισμών της οικονομίας της αγοράς (όπως η περίφημη εσωτερίκευση του οικολογικού κόστους: ο ρυπαίνων πληρώνει), η ιδεολογία αυτή υποστηρίζει ότι η οικονομική ανάπτυξη και η περιβαλλοντική προστασία είναι συμβατές και μπορούν να ενισχύονται αμοιβαία.

Η προσέγγιση του «οικολογικού μοντερνισμού» ή της «πράσινης ανάπτυξης» πάσχει από πολλές απόψεις. Πολλοί αμφισβήτησαν ευλόγως την ικανότητα της αγοράς να καλύψει τις περιβαλλοντικές εξωτερικότητες (να εκφράσει δηλαδή σε χρήμα και να πληρώσει τα περιβαλλοντικά κόστη), και επισήμαναν την αδυναμία πειθάρχησης των συγκρουόμενων επιχειρηματικών συμφερόντων, καθώς και τις ποικίλες ανισότητες στις περιβαλλοντικές επιβαρύσεις και συνέπειες, τόσο στο εσωτερικό των κοινωνιών όσο και διεθνώς. Το όραμα της «πράσινης οικονομίας» αποσυνδέει το περιβαλλοντικό πρόβλημα από τον πολιτισμό και το οικονομικο-πολιτικό σύστημα και το αντιμετωπίζει σαν ένα τεχνικό πρόβλημα που μπορεί να λυθεί με την εφαρμογή καινοτόμων τεχνολογιών και την αποτελεσματική διαχείριση των φυσικών πόρων. Ο οικολογικός μοντερνισμός εκφράζει μια ανανεωμένη πίστη στη δυνατότητα τεχνολογικού ελέγχου και χειραγώγησης της φύσης. Τα περιβαλλοντικά προβλήματα παρέχουν κατ’ αυτόν τον τρόπο ένα νέο μείζον πεδίο για τη νομιμοποίηση της τεχνολογικής κυριαρχίας και της αέναης ανάπτυξης, που με την αφορμή αυτή επεκτείνεται σε νέες όψεις της ανθρώπινης ζωής και νέες γεωγραφικές περιοχές.

Αν η οικολογία έχει να κάνει με τη σχέση των ανθρώπων με τη φύση (και άρα θέτει εξ ορισμού σε διερώτηση την πίστη στην τεχνολογική ουδετερότητα και στις διχοτομίες της μοντερνιστικής σκέψης ανάμεσα στη φύση και την κοινωνία, την επιστήμη και τον πολιτισμό, τα επιστημονικά δεδομένα και τις αξίες) τότε είναι φανερό ότι ο οικολογικός μοντερνισμός είναι μια ιδεολογία που δεν αμφισβητεί τις ιδέες και τις πρακτικές που έχουν προκαλέσει και συνεχίζουν να μεγεθύνουν την οικολογική κρίση. Η ιδεολογία αυτή, επιπλέον, αποθαρρύνει την αμφισβήτηση των βαθύτερων μοντερνιστικών αξιωμάτων και νοοτροπιών και παρέχει ένα ιδεολογικό άλοθι για τη συνέχιση της ίδιας καταστροφικής, επικίνδυνης και άνισης ανάπτυξης σε όλο και μεγαλύτερη κλίμακα. Μια ματιά στις διαφημίσεις των ενεργειακών κολοσσών ή των μεγάλων οικιστικών συγκροτημάτων (όπως το Ελληνικό) το δείχνει ξεκάθαρα. Ο δήθεν πράσινος χαρακτήρας ενός έργου (που ορίζεται με εξαιρετικά αμφιλεγόμενα κριτήρια) χρησιμοποιείται στην Ελλάδα σε ποικίλα νομοθετήματα της τελευταίας δεκαπενταετίας ως προπέτασμα για την υπέρβαση των όποιων (συνήθως ασθενικών) περιορισμών έθετε η κείμενη νομοθεσία (στον πολεοδομικό και χωροταξικό σχεδιασμό, στην βιομηχανία και αλλού), την εξασφάλιση μεγάλων επιδοτήσεων, και την συνέχιση με μεγαλύτερη ένταση των ίδιων πρακτικών.

Μπορεί να φανταστεί κανείς ότι οι ΑΠΕ θα μπορούσαν να καλύψουν ένα μεγάλο μέρος των ενεργειακών αναγκών των σύγχρονων κοινωνιών -και οι εξελίξεις στην Δυτική Ευρώπη μοιάζει να υποστηρίζουν αυτή την πιθανότητα. Ακόμα κι έτσι, όμως, οι ΑΠΕ εντάσσονται και στηρίζουν ένα σύστημα που συνεχίζει την εκμετάλλευση της φύσης με όλο και πιο ισχυρά μέσα και σε όλο και μεγαλύτερη κλίμακα. Εξάλλου, όπως δείχνει ξεκάθαρα η περίπτωση των ανεμογεννητριών στην Ελλάδα, οι τεχνολογίες αυτές μπορεί να προκαλέσουν παράπλευρες, μη αναμενόμενες συνέπειες εξίσου ή και περισσότερο βλαβερές από τα αρχικά προβλήματα. Ο βιομηχανικός καπιταλισμός είναι προσανατολισμένος στην διαρκή επέκταση, που βασίζεται στην απόσπαση υπεραξίας από την εργασία και το φυσικό περιβάλλον, κι έτσι έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τις κοσμοθεωρίες που τονίζουν την φροντίδα και το σεβασμό για όλες τις μορφές της ζωής και με τη σχετικά σταθερή οικονομία που είναι αναγκαία για την βιώσιμη διαβίωση.

Οι θεωρητικοί και οι απολογητές της «πράσινης οικονομίας» αντιμετωπίζουν την κλιματική αλλαγή και τα περιβαλλοντικά προβλήματα σαν ένα ζήτημα σχεδιασμού και οργάνωσης, χωρίς να προβληματοποιούν καθόλου τις ίδιες τις τεχνολογικές και καταναλωτικές πρακτικές που έχουν προκαλέσει αυτά τα προβλήματα. Από αυτή τη σκοπιά, το πιο θεμελιακό ζήτημα (που σπάνια τίθεται) είναι το ζήτημα των ίδιων των ενεργειακών αναγκών. Η ενέργεια δεν είναι ούτε μια φυσική δύναμη ούτε μια φυσική ανάγκη. Η κεντρικότητα της ενέργειας στο σύγχρονο πολιτισμό αντανακλά μια συγκεκριμένη αντίληψη της φύσης που αποτυπώθηκε στην φυσικομαθηματική επιστήμη (την ιδέα ότι η φύση είναι ένα δυναμικό προς εκμετάλλευση), και της ανθρώπινης ζωής (ως διαβίωση σε ένα τεχνολογικό περιβάλλον που απαιτεί την χρήση όλο και περισσότερων ενεργοβόρων συσκευών). Οι διογκούμενες ενεργειακές ανάγκες είναι η άλλη όψη του καθεστώτος της σπανιότητας που επέβαλλε και συνεχίζει να επιβάλλει ο καπιταλισμός σε όλο και περισσότερες όψεις της ανθρώπινης ζωής, η άλλη όψη μιας κοινωνίας που συνεχίζει με όλο και μεγαλύτερη ένταση το δρόμο της τεχνολογικοποίησης, του καταναλωτισμού και του

Militaire News

Ακολουθήστε το newplanet09.gr στο Google News και στο instagram για να ενημερώνεστε για όλα τα τελευταία άρθρα μας.